Câu chuyện về người trí thức và việc định nghĩa khái niệm khi tranh luận

Tôi định viết về một vấn đề khác nhưng cảm thấy trước hết cần phải bới lại câu chuyện tranh luận trên báo chí và truyền thông xã hội về vai trò của người trí thức trong xã hội ở Việt Nam cách đây vài năm. Ngày đó tôi cũng chẳng theo dõi nhiều vì thấy anh NBC nói cơ bản là đúng: người trí thức là người lao động trí óc và giá trị của người trí thức cần được đo bằng những sản phẩm họ làm ra chứ không phải bằng việc họ tham gia phản biện xã hội đến đâu. (Ví dụ một nhà côn trùng học góp ý cho Luật Ngân sách Nhà nước thì chẳng liên quan quái gì đến giá trị trí thức của ông/bà ấy cả.)

một bài viết làm rõ hơn ý của anh C. bằng cách chỉ ra rằng việc người trí thức tham gia phản biện xã hội là trách nhiệm công dân của họ, không liên quan đến định nghĩa thế nào là người trí thức, và phản biện xã hội cũng không phải là độc quyền của người trí thức. Bài viết này kết luận là anh C. định nghĩa về người trí thức không sai nhưng việc xã hội đòi hỏi người trí thức nâng cao trách nhiệm phản biện xã hội cũng là hợp lý. Anh C. thực ra cũng có đề cập đến tất cả các điều đó. Ví dụ, anh nói “cần trân trọng những người trí thức, hoặc không trí thức, tham gia công tác phản biện xã hội.” Anh chỉ phản đối việc cực đoan cho rằng trí thức mà không phản biện xã hội thì không đáng được gọi là trí thức. Chuyện chỉ có vậy mà ngày xưa có vẻ như cũng đã cãi nhau to.

Tôi khái quát lại vụ tranh luận ngày ấy thế này: việc bàn về vai trò của người trí thức trong xã hội đã bị nhập nhằng với việc định nghĩa người trí thức là gì. Bởi thế tôi muốn nói rõ thêm một chút về chuyện định nghĩa khái niệm khi tranh luận.

Khái niệm là gì? Khái niệm là một hình dung khái quát và trừu tượng. “Người trí thức” chính là một khái niệm. Cùng một khái niệm mà mỗi người hiểu theo một cách khác nhau là rất bình thường. Bởi vậy mới có cái việc gọi là định nghĩa khái niệm. Tôi thích một cái định nghĩa về việc định nghĩa như thế này: “Định nghĩa giúp con người mô tả và xác định các khái niệm bằng ngôn ngữ. Khi bạn cố gắng mô tả một khái niệm trong tư duy của bạn thì khi đó bạn đang định nghĩa một khái niệm.” (theo vietnamchange.com ngày 4/7/2015, link truy cập hiện đã không còn.)

Khi trình bày ý kiến của mình, nên bắt đầu từ việc định nghĩa những khái niệm mà mình sẽ sử dụng. Ví dụ, anh C. đã định nghĩa “người trí thức là người lao động trí óc”. Định nghĩa này của anh thì chưa thật rõ vì chúng ta cũng không có một thống nhất cụ thể thế nào là một “người lao động trí óc”. Nói cách khác, “người lao động trí óc” cũng là một khái niệm.

Tranh luận vì thế rất nên bắt đầu từ tranh luận về việc định nghĩa khái niệm, trên cơ sở là người tranh luận hiểu đúng thế nào là khái niệm và thế nào là định nghĩa khái niệm. Tranh luận về việc định nghĩa khái niệm khác với việc nêu ra định nghĩa của mình trước khi tranh luận. Nó bao gồm việc nêu ra định nghĩa của mình và bàn về các định nghĩa của những người khác. Một số người chỉ nêu ra định nghĩa của mình mà không bàn về định nghĩa của người khác. Một số người thì chẳng đưa ra định nghĩa của mình mà cũng chẳng bàn về định nghĩa của ai cả – họ góp phần lớn trong việc đẩy những cuộc tranh luận chẳng đi đến đâu cả.

Ví dụ bây giờ tôi tham gia vào cuộc tranh luận này, tôi sẽ muốn bàn về một cái định nghĩa về “người trí thức” như dưới đây:

“Trong phạm vi bài viết này, từ một góc nhìn, tôi cho rằng, trí thức là người có trí và luôn dùng cái trí của mình để góp phần thức tỉnh xã hội nhằm hướng mọi người đến cái đúng và cái đẹp.

Nếu ai đó “có trí” (sự hiểu biết) nhưng lại “không thức” (không thức tỉnh xã hội) mà để cho xã hội “ngủ” thì bị gọi là “trí ngủ”, chứ không phải là “trí thức”. Nếu ai đó thích làm cái việc của trí thức là “đánh thức xã hội” nhưng lại “thiểu trí”, “lệch trí” hay “vô trí” thì gọi là “trí dỏm” (cũng có học hàm, học vị nhưng đầu óc lại trống rỗng, hoặc cũng có chút hiểu biết nhưng hiểu biết đó lại thể hiện sự lệch lạc và ẫu trĩ). Và nếu ai đó “có trí”, “có thức”, nhưng “thiếu tâm” (thiếu động cơ trong sáng) thì gọi là “trí gian” (gian manh, xu thời, cơ hội). Cả 2 loại “trí dỏm” và “trí gian” đều là “ngụy trí thức”, còn “trí ngủ” là “trí thức vô trách nhiệm”.

Có thể hình dung ba điều kiện để hình thành một con người “trí thức”, đó là: (1) “sự hiểu biết” (có trí); (2) “thức tỉnh xã hội”; và (3) “vì mục đích cao quý” (hướng xã hội đến cái đúng và cái đẹp, hướng xã hội đến cái chân-thiện-mỹ). Nếu không hội đủ cả 3 điều kiện này (mà chỉ có 1 hay 2 trong 3 điều kiện) thì hoặc là “trí ngủ”, hoặc là “trí dỏm”, hay “trí gian”, chứ không phải là “trí thức”. Hay nói một cách nôm na, trí thức là người “có Trí”, “có Thức” và “có Tâm” (có 3T).”

http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=62&News=4847&CategoryID=42

Tác giả bài này thật biết đùa. Tôi gần như không biết gì về chữ Hán, nhưng sau một vài động tác tra cứu thì hiểu thế này: chữ “thức” trong từ “trí thức” có nghĩa là sự hiểu biết, còn chữ “thức” theo nghĩa “thức tỉnh” mà tác giả gán cho từ “trí thức” kia vốn là một từ thuần Việt mà nếu không ghép với chữ “tỉnh” để trở thành “thức tỉnh” thì mang một ý nghĩa giản dị hơn rất nhiều, ấy là không ngủ. Vậy mà ông tác giả đã phân tích chữ nghĩa nhập nhằng Hán Việt y như thật! “Trí ngủ” về một mặt nào đó cũng có thể coi là một khái niệm nhưng theo tôi nó chủ yếu chỉ là một cách chơi chữ châm biếm của dân Việt.

Nhưng dĩ nhiên là ông tác giả có quyền định nghĩa “người trí thức” theo cách của ông, dù việc phân tích chữ nghĩa của ông là rất khôi hài và nếu thực sự là ông đã dựa trên những phân tích ấy để đưa ra định nghĩa của mình thì sai bét. Định nghĩa của ông về “người trí thức” thì tôi cho là quá to tát, to hơn cả Khổng Phu Tử thời xưa nói về kẻ sĩ. Chiểu theo cái định nghĩa ấy thì chúng ta sẽ phải đẻ ra một khái niệm mới cho những người lao động trí óc nhưng không phải là trí thức – các gợi ý của tác giả như “trí ngủ”, “trí dỏm”, “trí gian”, hay “ngụy trí thức” đều mang tính châm biếm và miệt thị, không hay. Đòi hỏi về người trí thức như tác giả bài viết nêu ra khiến tôi thực lòng nhớ đến Karl Marx, một “điển hình tiên tiến” cho cái định nghĩa này. (Tôi viết vậy cho vui chứ không phải muốn châm biếm gì ông Marx – tôi rất kính trọng ông ấy như là một học giả.)

Thế tôi sẽ muốn định nghĩa người trí thức như thế nào?

Trước hết, tôi nhìn về nguồn gốc của từ ngữ. Tra từ điển Hán Việt chỉ thấy giải nghĩa trí thức (hay tri thức) là kiến thức và sự hiểu biết. Vậy “người trí thức” theo tôi đoán nghĩa gốc của nó là người có hiểu biết, có tri thức. Trong các xã hội Ta, Tàu ngày xưa thì chỉ những người có học (kẻ sĩ) mới được coi là người hiểu biết, người có tri thức. Ở Ta ngày nay thì nền giáo dục tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc đã vô cùng thành công trong việc thách thức những cách hiểu thông thường của cả xã hội về “người có học”, “người hiểu biết”, “người trí thức”, và thậm chí đến cả “giáo sư”, “tiến sĩ”. Tôi quả thực rất bối rối nếu phải định nghĩa “người trí thức”. Tôi ít khi dùng từ này, thay vào đó, tôi dùng:

  • Học giả” để chỉ những người làm nghiên cứu có công trình nghiên cứu có giá trị được giới học thuật hàn lâm của Tây ghi nhận;
  • Người nghiên cứu” để chỉ những người làm nghề nghiên cứu và các công trình nghiên cứu của họ được những nơi khác bên ngoài giới học thuật hàn lâm của Tây ghi nhận;
  • Người hiểu chuyện” để chỉ những người có thể không làm nghiên cứu nhưng rất… hiểu chuyện (một số người làm nghiên cứu chưa chắc tôi đã cho là người hiểu chuyện);
  • Ngoài ra, những người không chỉ “hiểu chuyện” mà còn có kiến thức hoặc sâu hoặc rộng hoặc cả hai thì tôi gọi là “người hiểu biết”, bất kể là họ có làm nghiên cứu hay không.

Vậy thôi. Tôi chẳng định bàn nhiều về “người trí thức”. Tôi chỉ muốn mượn cái câu chuyện tranh luận về người trí thức để làm rõ hơn cái việc định nghĩa khái niệm trong trình bày ý kiến và trong tranh luận thôi. Hy vọng là cũng đã làm sáng rõ được phần nào.

Một ngày đầu tháng 09/2015, ngồi đọc “Giải pháp giáo dục” của cụ Hồ Ngọc Đại (NXB Giáo dục, 1991), nhân có một đoạn cụ viết về việc giải thích khái niệm, thấy quá phù hợp với bài viết này, bèn đem chép lại vào đây:

Muốn người ta đừng hiểu sai, thì đừng để có cơ hội hiểu sai. Muốn tránh cơ hội hiểu sai, thì nói bằng khái niệm. Muốn người ta hiểu đúng khái niệm thì viết cho rõ, mà biện pháp đơn giản nhất là nói kỹ thêm chút nữa. (Tất nhiên đừng nói đến nỗi người ta la lên: Biết rồi, khổ lắm, nói mãi.)

Trích phần “Thưa với bạn đọc”, trang 7. (Cụ viết vào Tết Canh Ngọ 1990 tại Hà Nội.)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s