Một vài lưu ý nhỏ trong viết lách

Dưới đây là một số nguyên tắc trong viết lách văn bản mà những người viết không chuyên có thể không biết, nhưng lại nên biết nếu như có quan tâm tới việc giúp cho độc giả của mình đọc dễ dàng hơn và dễ chịu hơn.

(Văn chương, blog, và nhiều dạng viết tự do khác thì dĩ nhiên vẫn rộng cửa cho mọi fá káck về từ ngữ và ngữ pháp. Tiện thể thì cá nhân tôi theo quan điểm là muốn phá luật (hay phá gì đó khác) thì nên hiểu rõ luật (hay thứ mình muốn phá), kẻo lại phá lanh tanh bành mà chả tạo ra được cái gì có ích cho đời.)

  1. Giới thiệu từ viết tắt.

Không bao giờ có một danh sách những dạng viết tắt phổ biến mà cả thế giới cùng thống nhất, nên là người viết bạn phải tự quyết định là bạn có muốn giải nghĩa từ viết tắt mình dùng trong bài không.

Nếu bạn muốn thì thế này. Tôi muốn viết tắt (VT) từ nào đó, thì tôi viết cái dạng viết tắt của từ đó ở trong ngoặc đơn, đặt ngay sau cái từ mà tôi muốn viết tắt khi lần đầu tiên nhắc đến từ đó trong bài. Thế là từ câu kế tiếp cho tới hết bài, tôi tha hồ VT từ đó mà đảm bảo độc giả hiểu đúng từ được VT, và nếu quên họ cũng dễ dàng lướt mắt mà tra cứu lại. Văn bản dài thường phải có một danh mục những từ viết tắt ở đầu là vậy, để người đọc dễ tra cứu khi cần, nhưng cách giới thiệu từ viết tắt ở trong thân văn bản thì như trên.

  1. Viết thành chữ những số có một chữ số.

Dĩ nhiên không áp dụng cho trường hợp đánh số để liệt kê hoặc đánh số các đề mục nhỏ trong bài viết.

Nguyên tắc này là tôi được giáo bảo cho khi viết luận ở Mỹ, còn xưa đi học ở đây có được dạy không thì tôi không nhớ và giờ nhà trường có dạy hoặc nhắc học sinh cái này không thì tôi không biết. Nhưng tôi có để ý thì chưa thấy các văn bản chính thống và báo chí phạm phải lỗi này (hoặc có thì cũng ít nên tôi không nhớ) trong khi nhiều người viết vẫn hay mắc phải. Cá nhân tôi nhìn thì không ưng mắt, kể cả khi đọc blog.

  1. In nghiêng, in đậm, hoặc gạch chân đúng nghĩa và vừa phải.

Về cơ bản, ý nghĩa của việc in nghiêng, in đậm, hoặc gạch chân một vài chỗ trong một bài viết là để nhấn mạnh (emphasize) vào nội dung đó để thu hút thêm sự chú ý của người đọc. Chỉ nên dùng một trong ba cách này, kết hợp từ hai cách trở lên làm người đọc hơi mệt. Tương tự, một bài mà nhiều chỗ nhấn mạnh quá người đọc cũng thấy mệt. Và trong một bài thì nhất quán một cách dùng thôi. Gạch chân giờ ít được dùng hơn vì nó làm nội dung cần nhấn mạnh dễ bị lẫn với một đường link.

Theo lời khuyên ở trang này thì nếu bạn dùng các phông chữ serif (chữ có “chân”) thì bạn nhấn mạnh bằng cách in nghiêng hay in đậm đều ổn nhưng nếu dùng các phông chữ sans serif  (chữ không “chân”) thì nên in đậm vì in nghiêng cũng không khác chữ thường là mấy. Ví dụ phông chữ của blog này là Helvetica là kiểu chữ không chân giản dị, bạn có thể tự so sánh hiệu ứng in nghiêng và in đậm ở câu đầu của phần viết này.

Tên các tác phẩm thì nguyên tắc là phải in nghiêng nhé. Tác phẩm ở đây có nghĩa là sách, báo, tạp chí, vở kịch, phim, tranh, chương trình truyền hình hoặc truyền thanh, album ca nhạc hoặc chương trình, con tàu. (Xem ví dụ cụ thể ở đây.)

Tên của một phần của tác phẩm, ví dụ tên chương sách, tên bài báo, tên bài thơ, tên bài hát thì không in nghiêng mà đặt trong ngoặc kép nhé.

Tên của sách tôn giáo, ví dụ Kinh Thánh hoặc Kinh Koran, thì viết hoa và viết thường thế này thôi, không in nghiêng mà cũng không ngoặc gì.

Các đề mục trong bài viết thì nên in đậm cho người đọc dễ theo dõi.

  1. Chém gió chớ có bỏ rào.

Tiếng Việt ta có động từ “rào trước” là ý chỉ trước khi nói hoặc viết một điều gì dễ gây hiểu lầm hoặc kích động hoặc khó chịu thì ta nhắc trước người nghe hoặc người đọc một câu, kẻo nghe xong hay đọc xong họ lại nổi khùng lên mà quên mất cái thiện chí của người nói hay người viết. Tiếng Anh có động từ tương tự là “to hedge”. Danh từ “hedge” nghĩa đen là cái hàng rào làm bằng cây xanh.

Trong tiếng Anh, “hedging in writing” nghĩa là sự cẩn trọng trong diễn đạt khi viết. Tôi thì muốn nói bằng tiếng Việt là khi viết làm ơn bớt đi những cái “đinh đóng cột” giùm! Nghĩa là đừng có khẳng định chắc nịch về một điều gì đó như kiểu chắc chắn toàn bộ nhân loại tiến bộ trên thế giới ủng hộ quan điểm này của tôi. Trừ phi là bạn cố tình muốn viết một điều gì đó hài hước.

Tại sao vậy? Nói leo theo Einstein thì sự ngu dốt của con người là vô hạn. Có nhiều thứ hôm nay ta cho là đúng mai ta lại phát hiện ra là sai, là sự rất thường. Bởi vậy, trong viết lách nên viết cẩn trọng, nhất là khi viết về những gì nằm ngoài suy nghĩ chủ quan của ta. Không những nên tránh xài những từ như tuyệt đối, chắc chắn, toàn bộ, hoàn toàn, hiển nhiên, hầu hết, đa số, rất nhiều, luôn luôn, mãi mãi, không bao giờ, cộng đồng mạng, nhân dân cả nước… mà còn nên tập xài những từ như có thể, có lẽ, có vẻ, dường như, cho rằng, giả định là, thường, đôi khi, một số… Viết vậy không những là một cách tự rào cho mình mà còn khiến độc giả đọc cũng thấy dễ chịu hơn, kể cả khi họ phản đối kịch liệt những gì ta viết (vì ta có bảo là 100% như ta nói đâu). Vả lại, trên đời đúng là chả có gì 100% đúng cả nên viết kiểu cẩn trọng chỉ đơn giản là việc người viết nên làm.

Hedging

(Hình của Purdue)

Có thể đọc thêm về hedging (bằng tiếng Anh) ở đây và ở đây.

Advertisements

6 thoughts on “Một vài lưu ý nhỏ trong viết lách

  1. Nguyễn Huy Hoàng

    Chữ in nghiêng còn được dùng cho các từ tiếng nước ngoài (ví dụ, “GDP per capita,” “preserve the status quo”), nhưng in đứng nếu là từ thường dùng (common usage) nói chung hoặc trong một lĩnh vực cụ thể (ví dụ, “stare decisis,” “obiter dicta”). Một số tác giả cũng thường in nghiêng dòng suy nghĩ của nhân vật (ví dụ, “How come he didn’t know, thought Luna.”) Mục 4 là đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực báo chí, nhất là khi đưa tin về các vụ án. Do nguyên tắc ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat (vô tội cho đến khi được chứng minh là có tội), khi đưa tin về một người bị cáo buộc là (được cho là, được tin là) đã thực hiện hành vi phạm tội, báo chí nước ngoài gần như bắt buộc phải dùng những từ như alleged, allegedly, reportedly,… (ví dụ, “The man who allegedly murdered two people…,” thậm chí còn cẩn thận đến mức viết “Alleged murderer Lionel Patea reportedly stabbed himself five times after allegedly beating former partner…”). Đa phần báo chí Việt Nam cứ thấy nghi phạm bị bắt là giật tít “hung thủ, kẻ sát nhân,” chẳng cần biết trời đất gì hết. BBC tiếng Việt có kiểu viết, ví dụ, “Thiếu tướng Chung được dẫn lời nói…,” ban đầu đọc hơi gượng nhưng quen rồi thì dễ chịu hơn hẳn kiểu tường thuật cứng như “Thiếu tướng Chung nói…,” mà thực tế đã có nhiều vụ hóa ra là nhét chữ vào mồm người ta chứ chẳng có ai nói vậy cả. 😀

    Liked by 2 people

    Reply
    1. Hong-Anh Nguyen Post author

      Thời buổi này các từ nước ngoài được các nước tiếp nhận (adopt) khá là nhanh, nghĩa là việc xác định một từ có phải là từ thông dụng (common) không khá là khó, nên việc in nghiêng từ đó hay không cũng khó nói, nên tớ bỏ qua không đề cập trong bài này. Ví dụ với tớ thì “status quo” là thông dụng.

      Liked by 1 person

      Reply
      1. Nguyễn Huy Hoàng

        Ừa. Nhất là đám chữ Latin thì tớ toàn để ý coi người ta in nghiêng hay in đứng mà làm theo—cái đó cũng tùy gu của từng ban biên tập từng nơi nữa. Một số nơi cũng hướng dẫn ghi khoảng thời gian, khoảng số liệu kiểu “nhà Trần (1226–400),” “Tự Đức (1829–83),” “tr. 5–19” cho gọn, nhưng đọc tiếng Việt thì thấy ít ai viết vậy. Mà WordPress tự đổi ba dấu chấm thành dấu ba chấm cho mình, tiện nhỉ. Gõ văn bản toàn phải ấn Alt+0133.

        Like

      1. Hong-Anh Nguyen Post author

        Cái đó chắc là theo AP Stylebook đấy, coi bản pdf 2005 ở đây nè, mục “composition titles” ở trang 55. Như mục “Punctuation” cũng hướng dẫn từ nước ngoài thì cho trong ngoặc kép chẳng hạn (tr. 333). Báo chí nhiều nơi thích theo AP, như trang Writer’s Digest này chẳng hạn. (Nhân tiện thì quyển AP Stylebook coi hay phết.)

        Tớ có để ý vụ cho tên sách vào ngoặc kép, nên thỉnh thoảng cũng xài cái đó khi nào lười in nghiêng 😀 . Hoặc khi viết trên đâu đó (email hoặc ứng dụng Notes trên tablet) không biết hoặc không in nghiêng được thì cũng chuyển qua xài ngoặc kép. Đoán là vụ ngoặc kép này giống như vụ gạch chân là gốc gác là từ thời viết tay vì viết tay thì không (khó) viết nghiêng viết đậm.

        Liked by 1 person

      2. Nguyễn Huy Hoàng

        Để ý thì The New Yorker có house style khá là dị, nhưng thú vị. Chẳng hạn như cách họ đặt dấu phẩy (đọc bài này rất hay, áp dụng trong tiếng Anh thì thích nhưng trong câu tiếng Việt có nhiều phẩy quá thì đọc hơi mệt :D), rồi spell thỉnh thoảng hơi khác: dùng diaeresis cho các từ cho hai nguyên âm đứng cạnh nhau (preëminent thay vì pre-eminent hay preeminent), focussed, rồi e-mail, teen-ager. Mà không chỉ số có một chữ số họ mới viết thành chữ đâu, số to cỡ nào họ cũng viết thành chữ hết. Cũng có style tớ không thích, ví dụ như họ không bao giờ dùng cấu trúc said someone, cho dù someone đó có thể là một mệnh đề dài nửa trang. 😥

        Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s