Năm điều cần biết về vụ tấn công Paris

Tác giả Daniel Byman là giáo sư tại Đại học Georgetown (Mỹ) và giám đốc nghiên cứu của Trung tâm Chính sách Trung Đông thuộc Brookings Institution. Ông đã từng là thành viên của Ủy ban 11/9 và làm việc cho chính phủ Hoa Kỳ. Nguyễn Hồng Anh dịch từ bài đăng trên Slate ngày 14/11/2015.

Vụ tấn công Paris cho ta biết gì về ISIS — và liệu Mỹ có phải mục tiêu tiếp theo?

Một bức tranh hoàn chỉnh hơn về cuộc thảm sát kinh hoàng tại Paris đang dần được hé lộ khi các nhà chức trách, cảnh sát, và các nhân chứng bổ sung dần các chi tiết về chuỗi các vụ tấn công đã làm ít nhất 120 người chết và hàng trăm người khác bị thương. ISIS đã nhận trách nhiệm – và các nhà chức trách ở Pháp và các nước khác có vẻ cũng có cùng kết luận. Nếu điều này là đúng, vụ tấn công đặt ra rất nhiều câu hỏi về việc chuyển hướng của nhóm này cũng như các nguy cơ đối với Mỹ và châu Âu.

Vụ tấn công Paris cho chúng ta biết gì về ISIS? ISIS đã thu hút sự chú ý của toàn thế giới khi từ Syria lan sang khắp Iraq vào năm 2014, chiếm được nhiều vùng rộng lớn trên đất nước này. Nhưng thực tế nhóm này đã xuất hiện từ khoảng năm 2004, nếu không phải sớm hơn, trong rất nhiều vỏ bọc khác nhau (al-Qaida ở Iraq, Nhà nước Hồi giáo Iraq, Nhà nước Hồi giáo Iraq và Syria, v.v.). Trong hơn một thập kỷ qua họ đã tập trung ưu tiên hàng đầu cho vùng hoạt động, trả lương cho quân du kích và gây chiến với các chính phủ Iraq và Syria, lực lượng đối lập ôn hòa ở Syria, các nhóm người Kurd địa phương, và đặc biệt là các nhóm Hồi giáo địa phương mà họ coi như kẻ thù, dù đó là các nhóm tôn giáo thiểu số hay các cá nhân bị nghi ngờ câu kết với các chính phủ thù địch. Họ đặc biệt căm ghét người Hồi giáo Shia, và các đồng minh của Tổng thống Syria Bashar Assad như lực lượng Hezbollah người Li-băng và chính phủ Iran thường xuyên bị hạ nhục. Họ thường tiến hành tấn công khủng bố, nhưng thường trong bối cảnh của một cuộc chiến trên diện rộng hơn, như tấn công các đồn cảnh sát. Họ cũng phát động các cuộc tấn công nhằm vào Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê-út, và các quốc gia láng giềng khác để trừng phạt việc các nước này hỗ trợ phe kẻ thù của ISIS và để kích thích những người ủng hộ tiềm năng đã bị thu hút bởi những thông điệp về tôn giáo và phong trào jihad mà nhóm này đưa ra. Mặc dù tuyên bố chống lại phương Tây rất kinh, trên thực tế ISIS chỉ cố gắng kích động “những con sói đơn độc” (“Lone Wolves”, ý chỉ những kẻ khủng bố lẻ – ND) trong khi tập trung các nguồn lực ở những chỗ khác.

Vụ tấn công Paris không đi theo thông lệ này. Mặc dù từ trước tới giờ các cá nhân hành động dưới tên ISIS đã cố gắng tiến hành các cuộc tấn công khác nhau ở châu Âu, rất ít người có liên hệ thực sự với tổ chức này. Hiện còn quá sớm để nói rằng vụ tấn công vừa rồi nhận được lệnh từ trên, nhưng tính chất có tổ chức và tương đối tinh vi của nó gợi ý rằng đây không chỉ là vài con sói đơn độc. Nếu như vậy, đây có lẽ là lần đầu tiên ISIS dành những nguồn lực đáng kể cho một vụ tấn công tàn sát quy mô ở châu Âu.

Có rất nhiều điều đang xảy ra với Nhà nước Hồi giáo này. Chúng ta phải nghĩ thế nào về vụ tấn công vừa rồi trên nền tảng những hành động trước đó? Trong vài tuần gần đây ISIS đã mất mát khá nhiều, trong đó có việc mất đi thành phố Sinjar quan trọng ở Iraq về tay những lực lượng người Kurd. Tuy nhiên còn có những vụ tấn công tự sát lớn ở Beirut đã giết chết 40 người và có thể đã làm rơi chiếc máy bay của Nga ở bán đảo Sinai, giết chết toàn bộ 224 người ở nước ngoài. Vụ tấn công Li-băng đi theo lối cũ: những kẻ tấn công đánh vào những khu vực đông người Shia ở Beirut, nơi đặt tổng hành dinh của lực lượng Hezbollah Li-băng, đối thủ truyền kiếp của ISIS. Nhưng kể cả như vậy thì tính chất của vụ tấn công trên diện rộng vừa rồi cho thấy một sự leo thang.

Những vụ tấn công ở Sinai cho thấy một bước ngoặt rõ rệt hơn nhiều và có thể là một sự châm ngòi cho những vụ tấn công ở Paris. Sinai cho thấy Nhà nước Hồi giáo hoặc các tổ chức liên quan đang mở rộng hoạt động ra ngoài khu vực truyền thống để nhắm tới các mục tiêu quốc tế – đặc biệt là những kẻ thù đáng gờm như Nga. Mặc dù hàng không dân dụng đã từ lâu luôn nằm trong tầm ngắm của các nhóm khủng bố, trước vụ Sinai ISIS đã sử dụng những phương thức khác để tấn công kẻ thù của mình.

Vụ tấn công ở Paris là một đòn đau nhưng là bước đi logic. Li-băng nằm sát sạt vùng hoạt động chính của nhóm này; Sinai ở ngay trong khu vực nhưng nằm xa căn cứ chính hơn và vụ này nhằm vào một mục tiêu quốc tế; và Pháp thậm chí còn xa hơn nữa và không có sự có mặt chính thức của ISIS. Nếu đầu não của ISIS thực sự đứng sau những vụ này, họ đã cho thấy họ muốn gây chiến với kẻ thù ở khắp mọi nơi, chứ không phải chỉ ở nơi mà nhóm này có lợi thế “sân nhà”.

Vì sao nước Pháp bị căm ghét đến vậy? Người Mỹ thường có cái nhìn lỗi thời về việc chống khủng bố của nước Pháp như còn ở thập niên 1980, khi Pháp thường khá ôn hòa với các nhóm khủng bố. Điều này đã thay đổi đột ngột vào những năm 1990, khi các nhóm người Algeria bắt đầu thực hiện hàng loạt các cuộc tấn công ở Paris, khiến Pháp phải trở nên cứng rắn hơn. Từ đó trở đi Pháp trở thành một tay chống jihad gay gắt và sừng sỏ trên thế giới.

Nhưng lòng căm hận Pháp không chỉ bởi sự xông xáo chống khủng bố của nước này. Pháp còn là một nhân vật tích cực ở Trung Đông khi theo Mỹ tham gia ném bom ISIS và còn tự mình thực hiện các can thiệp khác. Ở Mali, Pháp đã đánh tan các nhóm jihad địa phương đã từng chiếm giữ được nhiều phần trên đất nước này. Ở trong nước, Pháp cũng mạnh tay với các vấn đề tôn giáo. Ví dụ, họ đã từng đưa ra những chính sách ngăn cấm một số thực hành tôn giáo ở nơi công cộng như cấm phụ nữ đeo mạng che mặt, và những tạp chí châm biếm như Charlie Hebdo thường xuyên chế giễu tôn giáo, trong đó có Hồi giáo. Sự pha trộn của việc sẵn sàng tham chiến, tự do phê phán, và mạnh tay với tôn giáo đã khiến Pháp trở thành một đối tượng bị căm hận đặc biệt của Nhà nước Hồi giáo cùng nhiều phần tử jihad khác.

Vụ việc này nói lên điều gì về những người tị nạn Syria ở châu Âu? Hiển nhiên là các đảng cánh hữu sẽ lên tiếng rằng việc tiếp nhận người tị nạn Syria tới châu Âu cũng đồng nghĩa với việc rước các sát thủ về nhà. Và dĩ nhiên những kẻ quá khích sẽ dùng những vụ tấn công này để gây hấn với những người Hồi giáo.

Tuy nhiên, đóng cửa châu Âu sẽ là một sai lầm. ISIS muốn những người ủng hộ tới tham chiến ở Iraq và Syria: Họ sẽ không gửi người ra nước ngoài bằng cách đóng giả làm người tị nạn. Trên thực tế, họ coi những người đang bỏ chạy khỏi tổ quốc cũng như kẻ thù: Những người này sẽ bỏ phiếu chống lại việc phải sống dưới đế chế (caliphate) của ISIS, họ thà sống với những người không theo đạo còn hơn. ISIS đã gọi việc chạy tị nạn của những người này là “một tội tày trời.” Đe dọa khủng bố thực sự là khi những người tị nạn bị bỏ mặc hoặc được tiếp nhận trong sự cảm thông nhưng sau đó lại bị đàn áp. Điều đó sẽ biến những người tị nạn từ một bi kịch nhân đạo thành một đe dọa an ninh.

Liệu Mỹ sẽ là mục tiêu kế tiếp? Đoán xem những kẻ khủng bố sẽ tấn công vào đâu tiếp theo thường là một trò chơi ngu ngốc: Những kẻ khủng bố có những toan tính lớn, nhưng cũng rất biết chớp thời cơ, và còn tùy thuộc nhiều vào năng lực tình báo cũng như các hoạt động an ninh của đối phương. Các vụ tấn công vào London, Madrid, và các nơi khác một thập kỷ trước đã đi kèm với những đe dọa sẽ nhấn chìm cả châu Âu, nhưng điều đó đã không thành hiện thực. Mỹ chỉ gặp vài vụ tấn công sau sự kiện 11/9. Một phần là bởi Mỹ đã đầu tư mạnh vào hoạt động chống khủng bố, và FBI cùng các hoạt động tình báo đã tập trung vào Nhà nước Hồi giáo kể từ khi họ tự xưng với thế giới. Có thể nói điều tương tự về nước Pháp – việc những phần tử jihad muốn tấn công Pháp không có gì ngạc nhiên, và tình báo Pháp đã được cảnh báo – bởi vậy chỉ hiểu biết và chuẩn bị thì chưa phải một giải pháp trọn vẹn. Nhưng trái ngược với Pháp, Mỹ chưa bao giờ có một cộng đồng Hồi giáo lớn thù ghét chính phủ. Thêm vào đó, Pháp có nhiều người Hồi giáo đã từng tham chiến ở Syria hơn Mỹ rất nhiều. Bởi vậy tuy cả hai quốc gia đều có vấn đề, vấn đề của Mỹ ít phức tạp hơn, và sẽ là một sai lầm nếu từ vụ việc ở Pháp lại suy đoán một kịch bản tương tự cho nước Mỹ.

Sự cảnh giác đã được tăng cường. Những đánh giá và phân tích ở trên về vụ tấn công nhìn chung chắc chắn sẽ thay đổi khi các chi tiết vụ việc trở nên rõ ràng hơn. Nhưng chúng ta cần bắt đầu học những bài học của Paris khi suy nghĩ về việc làm thế nào để đối phó với vấn nạn chết chóc đang ngày càng tiến triển này.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s