Tag Archives: khái niệm

Ý nghĩa của giải Nobel Văn học

Sự so sánh sau đây là rất khập khiễng, nhưng về một khía cạnh nhỏ nào đó, tôi thấy giải Nobel Văn học cũng không khác gì một giải thưởng Hoa hậu. Tuy những người được đề cử cho this noble Nobel không tự ghi tên mình vào “cuộc thi” tưởng tượng này như các chị em (hay như các nhà văn Việt Nam phải tự nộp đơn xin xét giải thưởng tôn vinh gì gì đó), thì rốt cục người được trao giải đều là lựa chọn của một nhóm nhỏ những người được gọi là chuyên gia. Vậy nhưng công chúng lúc nào cũng hồi hộp theo dõi kết quả của sự lựa chọn ấy và luôn luôn chia thành hai “phe” lớn mỗi khi quyết định cuối cùng được đưa ra: ủng hộ hoặc phản đối. Giữa hai phe lớn này là hai nhóm nhỏ hơn: hoang mang chả biết đằng nào mà lần hoặc thấy chả ảnh hưởng gì tới hòa bình thế giới cả.

Cách đây năm năm (2011), nhà văn, dịch giả, và cũng là nhà nghiên cứu và giảng dạy về văn học và dịch thuật Tim Parks có viết một bài mà tôi tin là tựa ban đầu của nó là “Why the Nobel Prize in Literature is silly” (Vì sao giải Nobel Văn học là ngớ ngẩn), sau đã được sửa thành “What’s wrong with the Nobel Prize in Literature” (Vấn đề của giải Nobel Văn học) cho dễ nghe hơn. Tôi không hẳn đồng ý với ông Parks về các lý lẽ mà ông đưa ra trong bài viết này, nhưng tôi lại hết sức đồng tình với quan điểm cơ bản của ông, đó là không nên quá coi trọng giải Nobel Văn học (“our foolishness at taking it seriously”).

Xét cho cùng, một cái mác của giải Nobel Văn học cao quý có khiến bạn từ không thích chuyển sang thích một tác giả nào đó không? KHÔNG! Và thiếu đi một cái mác giải Nobel Văn học cao quý có khiến bạn bớt yêu quý một tác giả ưa thích của mình không? KHÔNG nốt! Nếu bạn trả lời có cho một trong hai câu hỏi trên thì xin hỏi bạn đọc sách vì điều gì vậy?

Nếu bạn cảm thấy tiếc nuối vì nhà văn bạn yêu thích không được giải Nobel Văn học? Tốt nhất bạn hãy viết thư cho nhà văn ấy để hỏi ông ấy hay bà ấy có mong muốn được giải Nobel Văn học như bạn mong muốn ông ấy hay bà ấy được giải hay không. Và rất có thể trước khi viết thư, bạn hãy dành chút thời gian tìm hiểu xem vì sao Jean-Paul Sartre đã từng viết một bức tâm thư rất dài gửi tới Hội đồng chấm giải để giải thích tại sao ông từ chối nhận giải thưởng này.

Vậy ý nghĩa của giải Nobel Văn học là gì?

Trước hết, như mọi giải thưởng khác, giải Nobel Văn học tôn vinh một tập hợp giá trị nào đó, mà ở đây nôm na là giá trị của văn học. Nghĩa là những tác giả nào theo Hội đồng chấm giải được xem là tạo ra những giá trị đáng quý cho văn học. (Dù những tiêu chí lựa chọn cụ thể chưa bao giờ được công bố mà chỉ thỉnh thoảng lại thấy một thành viên hội đồng lên tiếng giải thích rằng tiêu chí này hay tiêu chí nọ mà công chúng đồn đoán (ví dụ, ảnh hưởng chính trị) không phải là tiêu chí mà họ xem xét để trao giải.)

Tuy tiêu chí không được công bố với công chúng, phải thừa nhận rằng xưa giờ giải Nobel Văn học toàn được trao cho những người viết có chất lượng. Bởi vậy mà người ta tin vào kết quả lựa chọn của Hội đồng chấm giải. Kết quả là, giải Nobel Văn học đã và đang mang tính định hướng công chúng rất lớn. Các con số thống kê chỉ ra rằng cứ mỗi khi kết quả của giải Nobel Văn học được công bố thì ngành xuất bản bắt đầu đổ xô đi xuất bản, tái bản, và dịch sách của những nhà văn được giải còn công chúng thì đổ xô đi mua và tìm đọc, kể cả với những người đã nổi tiếng ngất trời và giàu sụ như Bob Dylan! Giữa một biển tác giả tác phẩm, vàng thau lẫn lộn, biết chọn ai bây giờ? Thôi thì đọc thử một ông/bà được giải Nobel xem thế nào.

Nhưng dù có bao nhiêu người hết sức tin tưởng vào Hội đồng chấm giải Nobel, đây vẫn là câu chuyện về giá trị nên hiển nhiên là mọi lựa chọn của Hội đồng đều làm hài lòng một phần công chúng và không làm hài lòng một phần khác. (Chỉ là nhóm công chúng không hài lòng có làm ầm ĩ lên không mà thôi.)

Vậy khía cạnh tích cực của việc tôn vinh này là gì?

Tôi nghĩ là ít nhất họ tăng sự chú ý của công chúng tới một tác giả có chất lượng. Dĩ nhiên vì luật chơi là mỗi năm một người nên mỗi năm họ chỉ giới thiệu được có một mà thôi. Nếu bạn thật lòng quan tâm tới việc tìm kiếm những tác giả, tác phẩm có chất lượng, việc bạn cần làm không phải là hàng năm chỉ hồi hộp chờ đợi kết quả của giải Nobel Văn học hay bất cứ giải thưởng văn học nào khác mà hãy hàng ngày (hay hàng tuần) theo dõi các mục điểm sách, giới thiệu sách, giới thiệu tác giả từ vô vàn những tờ báo, chuyên mục, website, hay tài khoản twitter mà bạn thích.

Năm 2016 này, với việc trao giải Nobel Văn học cho một người được biết đến với tư cách một nhạc sĩ sáng tác và ca sĩ biểu diễn hơn là một nhà văn hay nhà thơ, giải Nobel Văn học đã (một lần nữa) đẩy một giá trị khác của nó từ cánh gà lên sân khấu chính: tái định nghĩa văn học. Nobel năm nay không chỉ đưa ra định nghĩa về giá trị của văn học mà nó đã định nghĩa lại về chính khái niệm này.

Dù bạn muốn hay không, mọi khái niệm trên đời này vẫn luôn được định nghĩa và tái định nghĩa liên tục trong suốt lịch sử phát triển của loài người. Khái niệm “văn học” cũng vậy. Người ta đang phản ứng ồn ào với việc trao giải Nobel Văn học cho Bob Dylan vì hành động này đang thách thức cách hiểu của tất cả mọi người về khái niệm “văn học”. Nếu chiểu theo cách hiểu truyền thống thông thường về văn học, thì có lẽ chỉ có một tập thơ và một cuốn hồi ký của Dylan được xếp vào địa hạt này – mà đó thì hiển nhiên không phải là di sản có giá trị nhất của ông và cũng không thể sánh được với các di sản văn học ở dạng truyền thống hơn của rất nhiều nhà văn khác. Phải chăng những ca từ trong các bài hát của Dylan cũng được xếp vào phạm trù “văn học”?

Có vẻ như Hội đồng giải Nobel Văn học đã xếp như thế!

Thật ra thì các lời bài hát của Dylan đã được giới học giả văn chương nghiên cứu lâu rồi, nhưng công chúng bên ngoài chẳng mấy ai quan tâm làm gì. Vả lại, ngay trong giới học giả cũng không thống nhất xem các lời ca ấy khi đứng độc lập, không đi với âm nhạc, mang tính văn chương tới đâu.

Dĩ nhiên Dylan cũng không phải là ngoại lệ.

Xin hỏi có bao nhiêu người nghe nhạc trên Trái đất này đã dành thời gian chỉ đọc lời bài hát mà không cần nghe phần nhạc? Bao nhiêu người đã từng chép lời bài hát vào sổ tay (khi đang không nghe nhạc)? Bao nhiêu người đã ngồi dịch lời một bài hát nào đó sang một ngôn ngữ khác? Bao nhiêu người đã từng trích dẫn một câu trong lời bài hát lên facebook hay twitter hay một chốn nào khác tương tự? Nếu nghĩ về những điều ấy, có thể bạn sẽ thấy rằng ranh giới giữa lời bài hát và phạm trù văn học cũng không thật quá rõ ràng.

Nếu nhìn về giải Nobel Văn học vượt ra ngoài ý nghĩa rất dễ thấy và phổ biến của nó là tôn vinh một cá nhân xuất sắc, hay là tôn vinh những giá trị nào đó của văn học, thì giải Nobel năm 2016 này đã làm được một điều mà rất nhiều tác phẩm văn học kinh điển đã làm được (và chính nhờ thế mà đã được tôn vinh): thách thức tư duy của cả nhân loại.

Đọc bình luận của Tim Parks về giải Nobel Văn học năm nay:

Bob Dylan: The Music Travels, The Poetry Stays Home

Advertisements

Câu chuyện về người trí thức và việc định nghĩa khái niệm khi tranh luận

Tôi định viết về một vấn đề khác nhưng cảm thấy trước hết cần phải bới lại câu chuyện tranh luận trên báo chí và truyền thông xã hội về vai trò của người trí thức trong xã hội ở Việt Nam cách đây vài năm. Ngày đó tôi cũng chẳng theo dõi nhiều vì thấy anh NBC nói cơ bản là đúng: người trí thức là người lao động trí óc và giá trị của người trí thức cần được đo bằng những sản phẩm họ làm ra chứ không phải bằng việc họ tham gia phản biện xã hội đến đâu. (Ví dụ một nhà côn trùng học góp ý cho Luật Ngân sách Nhà nước thì chẳng liên quan quái gì đến giá trị trí thức của ông/bà ấy cả.)

một bài viết làm rõ hơn ý của anh C. bằng cách chỉ ra rằng việc người trí thức tham gia phản biện xã hội là trách nhiệm công dân của họ, không liên quan đến định nghĩa thế nào là người trí thức, và phản biện xã hội cũng không phải là độc quyền của người trí thức. Bài viết này kết luận là anh C. định nghĩa về người trí thức không sai nhưng việc xã hội đòi hỏi người trí thức nâng cao trách nhiệm phản biện xã hội cũng là hợp lý. Anh C. thực ra cũng có đề cập đến tất cả các điều đó. Ví dụ, anh nói “cần trân trọng những người trí thức, hoặc không trí thức, tham gia công tác phản biện xã hội.” Anh chỉ phản đối việc cực đoan cho rằng trí thức mà không phản biện xã hội thì không đáng được gọi là trí thức. Chuyện chỉ có vậy mà ngày xưa có vẻ như cũng đã cãi nhau to.

Tôi khái quát lại vụ tranh luận ngày ấy thế này: việc bàn về vai trò của người trí thức trong xã hội đã bị nhập nhằng với việc định nghĩa người trí thức là gì. Bởi thế tôi muốn nói rõ thêm một chút về chuyện định nghĩa khái niệm khi tranh luận.

Khái niệm là gì? Khái niệm là một hình dung khái quát và trừu tượng. “Người trí thức” chính là một khái niệm. Cùng một khái niệm mà mỗi người hiểu theo một cách khác nhau là rất bình thường. Bởi vậy mới có cái việc gọi là định nghĩa khái niệm. Tôi thích một cái định nghĩa về việc định nghĩa như thế này: “Định nghĩa giúp con người mô tả và xác định các khái niệm bằng ngôn ngữ. Khi bạn cố gắng mô tả một khái niệm trong tư duy của bạn thì khi đó bạn đang định nghĩa một khái niệm.” (theo vietnamchange.com ngày 4/7/2015, link truy cập hiện đã không còn.)

Khi trình bày ý kiến của mình, nên bắt đầu từ việc định nghĩa những khái niệm mà mình sẽ sử dụng. Ví dụ, anh C. đã định nghĩa “người trí thức là người lao động trí óc”. Định nghĩa này của anh thì chưa thật rõ vì chúng ta cũng không có một thống nhất cụ thể thế nào là một “người lao động trí óc”. Nói cách khác, “người lao động trí óc” cũng là một khái niệm.

Tranh luận vì thế rất nên bắt đầu từ tranh luận về việc định nghĩa khái niệm, trên cơ sở là người tranh luận hiểu đúng thế nào là khái niệm và thế nào là định nghĩa khái niệm. Tranh luận về việc định nghĩa khái niệm khác với việc nêu ra định nghĩa của mình trước khi tranh luận. Nó bao gồm việc nêu ra định nghĩa của mình và bàn về các định nghĩa của những người khác. Một số người chỉ nêu ra định nghĩa của mình mà không bàn về định nghĩa của người khác. Một số người thì chẳng đưa ra định nghĩa của mình mà cũng chẳng bàn về định nghĩa của ai cả – họ góp phần lớn trong việc đẩy những cuộc tranh luận chẳng đi đến đâu cả.

Ví dụ bây giờ tôi tham gia vào cuộc tranh luận này, tôi sẽ muốn bàn về một cái định nghĩa về “người trí thức” như dưới đây:

“Trong phạm vi bài viết này, từ một góc nhìn, tôi cho rằng, trí thức là người có trí và luôn dùng cái trí của mình để góp phần thức tỉnh xã hội nhằm hướng mọi người đến cái đúng và cái đẹp.

Nếu ai đó “có trí” (sự hiểu biết) nhưng lại “không thức” (không thức tỉnh xã hội) mà để cho xã hội “ngủ” thì bị gọi là “trí ngủ”, chứ không phải là “trí thức”. Nếu ai đó thích làm cái việc của trí thức là “đánh thức xã hội” nhưng lại “thiểu trí”, “lệch trí” hay “vô trí” thì gọi là “trí dỏm” (cũng có học hàm, học vị nhưng đầu óc lại trống rỗng, hoặc cũng có chút hiểu biết nhưng hiểu biết đó lại thể hiện sự lệch lạc và ẫu trĩ). Và nếu ai đó “có trí”, “có thức”, nhưng “thiếu tâm” (thiếu động cơ trong sáng) thì gọi là “trí gian” (gian manh, xu thời, cơ hội). Cả 2 loại “trí dỏm” và “trí gian” đều là “ngụy trí thức”, còn “trí ngủ” là “trí thức vô trách nhiệm”.

Có thể hình dung ba điều kiện để hình thành một con người “trí thức”, đó là: (1) “sự hiểu biết” (có trí); (2) “thức tỉnh xã hội”; và (3) “vì mục đích cao quý” (hướng xã hội đến cái đúng và cái đẹp, hướng xã hội đến cái chân-thiện-mỹ). Nếu không hội đủ cả 3 điều kiện này (mà chỉ có 1 hay 2 trong 3 điều kiện) thì hoặc là “trí ngủ”, hoặc là “trí dỏm”, hay “trí gian”, chứ không phải là “trí thức”. Hay nói một cách nôm na, trí thức là người “có Trí”, “có Thức” và “có Tâm” (có 3T).”

http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=62&News=4847&CategoryID=42

Tác giả bài này thật biết đùa. Tôi gần như không biết gì về chữ Hán, nhưng sau một vài động tác tra cứu thì hiểu thế này: chữ “thức” trong từ “trí thức” có nghĩa là sự hiểu biết, còn chữ “thức” theo nghĩa “thức tỉnh” mà tác giả gán cho từ “trí thức” kia vốn là một từ thuần Việt mà nếu không ghép với chữ “tỉnh” để trở thành “thức tỉnh” thì mang một ý nghĩa giản dị hơn rất nhiều, ấy là không ngủ. Vậy mà ông tác giả đã phân tích chữ nghĩa nhập nhằng Hán Việt y như thật! “Trí ngủ” về một mặt nào đó cũng có thể coi là một khái niệm nhưng theo tôi nó chủ yếu chỉ là một cách chơi chữ châm biếm của dân Việt.

Nhưng dĩ nhiên là ông tác giả có quyền định nghĩa “người trí thức” theo cách của ông, dù việc phân tích chữ nghĩa của ông là rất khôi hài và nếu thực sự là ông đã dựa trên những phân tích ấy để đưa ra định nghĩa của mình thì sai bét. Định nghĩa của ông về “người trí thức” thì tôi cho là quá to tát, to hơn cả Khổng Phu Tử thời xưa nói về kẻ sĩ. Chiểu theo cái định nghĩa ấy thì chúng ta sẽ phải đẻ ra một khái niệm mới cho những người lao động trí óc nhưng không phải là trí thức – các gợi ý của tác giả như “trí ngủ”, “trí dỏm”, “trí gian”, hay “ngụy trí thức” đều mang tính châm biếm và miệt thị, không hay. Đòi hỏi về người trí thức như tác giả bài viết nêu ra khiến tôi thực lòng nhớ đến Karl Marx, một “điển hình tiên tiến” cho cái định nghĩa này. (Tôi viết vậy cho vui chứ không phải muốn châm biếm gì ông Marx – tôi rất kính trọng ông ấy như là một học giả.)

Thế tôi sẽ muốn định nghĩa người trí thức như thế nào?

Trước hết, tôi nhìn về nguồn gốc của từ ngữ. Tra từ điển Hán Việt chỉ thấy giải nghĩa trí thức (hay tri thức) là kiến thức và sự hiểu biết. Vậy “người trí thức” theo tôi đoán nghĩa gốc của nó là người có hiểu biết, có tri thức. Trong các xã hội Ta, Tàu ngày xưa thì chỉ những người có học (kẻ sĩ) mới được coi là người hiểu biết, người có tri thức. Ở Ta ngày nay thì nền giáo dục tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc đã vô cùng thành công trong việc thách thức những cách hiểu thông thường của cả xã hội về “người có học”, “người hiểu biết”, “người trí thức”, và thậm chí đến cả “giáo sư”, “tiến sĩ”. Tôi quả thực rất bối rối nếu phải định nghĩa “người trí thức”. Tôi ít khi dùng từ này, thay vào đó, tôi dùng:

  • Học giả” để chỉ những người làm nghiên cứu có công trình nghiên cứu có giá trị được giới học thuật hàn lâm của Tây ghi nhận;
  • Người nghiên cứu” để chỉ những người làm nghề nghiên cứu và các công trình nghiên cứu của họ được những nơi khác bên ngoài giới học thuật hàn lâm của Tây ghi nhận;
  • Người hiểu chuyện” để chỉ những người có thể không làm nghiên cứu nhưng rất… hiểu chuyện (một số người làm nghiên cứu chưa chắc tôi đã cho là người hiểu chuyện);
  • Ngoài ra, những người không chỉ “hiểu chuyện” mà còn có kiến thức hoặc sâu hoặc rộng hoặc cả hai thì tôi gọi là “người hiểu biết”, bất kể là họ có làm nghiên cứu hay không.

Vậy thôi. Tôi chẳng định bàn nhiều về “người trí thức”. Tôi chỉ muốn mượn cái câu chuyện tranh luận về người trí thức để làm rõ hơn cái việc định nghĩa khái niệm trong trình bày ý kiến và trong tranh luận thôi. Hy vọng là cũng đã làm sáng rõ được phần nào.

Một ngày đầu tháng 09/2015, ngồi đọc “Giải pháp giáo dục” của cụ Hồ Ngọc Đại (NXB Giáo dục, 1991), nhân có một đoạn cụ viết về việc giải thích khái niệm, thấy quá phù hợp với bài viết này, bèn đem chép lại vào đây:

Muốn người ta đừng hiểu sai, thì đừng để có cơ hội hiểu sai. Muốn tránh cơ hội hiểu sai, thì nói bằng khái niệm. Muốn người ta hiểu đúng khái niệm thì viết cho rõ, mà biện pháp đơn giản nhất là nói kỹ thêm chút nữa. (Tất nhiên đừng nói đến nỗi người ta la lên: Biết rồi, khổ lắm, nói mãi.)

Trích phần “Thưa với bạn đọc”, trang 7. (Cụ viết vào Tết Canh Ngọ 1990 tại Hà Nội.)